Chuyên gia Chính sách & Quản lý Giáo dục
Nhà quản lý giáo dục với tầm nhìn đổi mới. Ông tập trung vào cải cách chương trình, sách giáo khoa và xây dựng chiến lược phát triển nền giáo dục Việt Nam hiện đại.
Khám phá vai trò của giáo dục tiếng Việt trong việc bảo tồn bản sắc, nuôi dưỡng tình yêu ngôn ngữ và kết nối thế hệ trẻ người Việt ở nước ngoài với cội nguồn văn hóa, góp phần giữ gìn giá trị truyền thống cho mai sau.
Câu chuyện bắt đầu từ một căn bếp nhỏ ở Hoa Kỳ, nơi người mẹ trẻ, thế hệ thứ hai sinh ra trên đất Hoa Kỳ, đang cố gắng kiên nhẫn dạy con gái năm tuổi của mình từ "bà ngoại". Trông thấy hình ảnh đứa trẻ bối rối, lặp lại từ đó một cách ngọng nghịu, rồi nhanh chóng chuyển sang tiếng Anh để kể về một món đồ chơi mới ở trường.
Bỗng nhiên, người mẹ chợt lặng đi, và một nỗi lo sợ mơ hồ sâu sắc ùa về. Đó chính là khoảng cách ngôn ngữ, dù chỉ qua một vài từ đơn giản, dường như đang dự báo một khoảng cách tình cảm lớn hơn trong tương lai, một sự đứt gãy vô hình giữa đứa con của chị và cội nguồn của gia đình.
Câu chuyện này không phải là cá biệt. Trên khắp thế giới, từ những khu phố Little Saigon sầm uất ở California đến các cộng đồng nhỏ bé ở Đông Âu, hàng triệu gia đình người Việt đang đối mặt với cùng một trăn trở: làm thế nào để trao lại cho thế hệ sau di sản quý giá nhất đó là tiếng nói của cha ông.
Một thanh niên gốc Việt lớn lên ở Seattle, dù thường xuyên tham gia các lễ hội và sinh hoạt trong cộng đồng, vẫn cảm thấy mình là một người xa lạ khi về thăm quê hương, bất lực trong việc giao tiếp sâu sắc với họ hàng, và tự vấn liệu mình có thể "thực sự gọi mình là người Việt" hay không. Những trải nghiệm cá nhân này chính là bằng chứng xã hội sống động, phản ánh một nhu cầu cấp thiết và một thách thức mang tầm vóc của cả một dân tộc xa xứ.
Tiếng Việt không đơn thuần là một phương tiện giao tiếp. Nó là hiện thân của bản sắc, là "kho lưu trữ" sống động chứa đựng lịch sử hàng ngàn năm, những giá trị cốt lõi, và cả một thế giới quan độc đáo của người Việt Nam. Ngôn ngữ là cây cầu nối liền các thế hệ, đặc biệt là giữa thế hệ ông bà, những người thường chỉ có thể tâm sự, sẻ chia bằng tiếng mẹ đẻ, với những đứa cháu sinh ra và lớn lên trong một nền văn hóa hoàn toàn khác. Mất đi tiếng nói chung đồng nghĩa với nguy cơ mất đi sự kết nối tình cảm sâu sắc, sự thấu hiểu và sẻ chia giữa các thành viên trong gia đình đa thế hệ.
Nghiên cứu chuyên sâu này tại VNLibs.com được xây dựng với mục tiêu cung cấp một bức tranh toàn cảnh, đa chiều và dựa trên dữ liệu cập nhật về thực trạng giáo dục tiếng Việt cho cộng đồng người Việt trên toàn cầu. Vượt ra ngoài việc mô tả, bài viết sẽ đi sâu phân tích những nguyên nhân gốc rễ của các thách thức, học hỏi kinh nghiệm từ các cộng đồng di sản khác, và từ đó đề xuất một hệ sinh thái giải pháp bền vững, mang tính chiến lược, và cuối cùng là một lộ trình phát triển dài hạn, nhằm góp phần vào sứ mệnh cao cả: giữ cho "sợi dây" nguồn cội tiếng Việt mãi bền chặt, dù ở bất cứ nơi đâu trên thế giới.
"Nếu một đứa trẻ gốc Việt sinh ra ở Paris, Sydney hay California không còn hiểu lời ru của bà, không thể đọc lá thư của ông nội gửi từ quê nhà - liệu sợi dây kết nối với cội nguồn có dần mờ nhạt?"
Trong những cộng đồng người Việt định cư ở nhiều nơi trên thế giới, tiếng Việt không chỉ là phương tiện giao tiếp, mà còn là chiếc cầu nối vô hình giữa thế hệ hôm nay với ký ức của cha ông, giữa những con phố xa xôi và mảnh đất hình chữ S. Để gìn giữ và củng cố cây cầu ấy, trước hết chúng ta cần xác định rõ phạm vi của khái niệm "giáo dục tiếng Việt ở hải ngoại" và thấu hiểu vai trò đa diện của nó. Chỉ khi làm được điều đó, chúng ta mới thấy hết ý nghĩa chiến lược của việc dạy và học tiếng Việt trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự lớn mạnh của cộng đồng người Việt ở khắp năm châu.
"Giáo dục tiếng Việt ở nước ngoài" không chỉ là hoạt động dạy ngữ pháp và từ vựng. Về bản chất, đây là một quá trình truyền thụ văn hóa và kiến tạo bản sắc cho các thế hệ người Việt sinh ra và lớn lên xa quê hương. Nó bao gồm việc trang bị kiến thức ngôn ngữ, đồng thời nuôi dưỡng sự hiểu biết và tình yêu đối với văn hóa, lịch sử và các giá trị truyền thống của dân tộc. Hiện nay, hoạt động này được triển khai dưới nhiều hình thức đa dạng:
Giáo dục cộng đồng (Community-based): Đây là mô hình phổ biến và cốt lõi nhất, bao gồm các trường Việt ngữ hoạt động vào cuối tuần, thường được thành lập và điều hành bởi các tổ chức cộng đồng, hội đoàn, hoặc các cơ sở tôn giáo như nhà thờ và chùa chiền. Các trường này không chỉ là nơi học tập mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, xã hội của cộng đồng.
Giáo dục tại gia (Family-based): Gia đình là cái nôi đầu tiên của ngôn ngữ. Việc cha mẹ, ông bà trực tiếp dạy tiếng Việt cho con cháu thông qua giao tiếp hàng ngày đóng một vai trò nền tảng, không thể thay thế trong việc hình thành khả năng ngôn ngữ tự nhiên cho trẻ.
Giáo dục chính quy (Formal education): Ở một số quốc gia có chính sách đa văn hóa tiến bộ, tiếng Việt đã được tích hợp vào hệ thống giáo dục công lập dưới dạng các chương trình song ngữ hoặc một môn ngoại ngữ tự chọn. Mô hình này mang lại tính bền vững và sự công nhận chính thức cao nhất.
Giáo dục trực tuyến (Online education): Sự phát triển của công nghệ đã mở ra một phương thức học tập linh hoạt thông qua các nền tảng, ứng dụng và khóa học trực tuyến, giúp người học ở mọi lứa tuổi và mọi nơi trên thế giới có thể tiếp cận tiếng Việt một cách dễ dàng hơn.
Trong những năm gần đây, các hoạt động giáo dục tiếng Việt ở hải ngoại đã có bước phát triển đáng kể cả về quy mô lẫn hình thức. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam (Ministry of Education and Training - MOET), mỗi năm có khoảng 65 đến 70 giáo viên kiều bào từ nhiều quốc gia tham gia các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ giảng dạy tiếng Việt, trở thành lực lượng nòng cốt trong phong trào duy trì ngôn ngữ mẹ đẻ tại cộng đồng.
Bên cạnh đó, mạng lưới trường Việt ngữ cộng đồng đã hiện diện ở hàng chục quốc gia, với hàng trăm lớp học cuối tuần phục vụ từ bậc mầm non đến trung học. Sự phát triển của công nghệ cũng tạo ra bước nhảy vọt: nhiều nền tảng học trực tuyến thu hút hàng nghìn học viên mỗi khóa, giúp người Việt ở khắp năm châu tiếp cận tiếng Việt thuận tiện hơn bao giờ hết.
Những con số này cho thấy giáo dục tiếng Việt ở nước ngoài không chỉ tồn tại ở một mô hình đơn lẻ, mà đang vận hành đồng thời trên nhiều kênh - từ gia đình, cộng đồng, trường học chính quy cho tới môi trường trực tuyến - tạo thành một hệ sinh thái đa dạng và bền vững.
Việc duy trì tiếng Việt mang lại những giá trị sâu sắc và đa diện, tác động đến cả cá nhân, gia đình và cộng đồng.
Gìn giữ Bản sắc Văn hóa và Kết nối Cội nguồn: Ngôn ngữ là ADN của văn hóa. Việc thành thạo tiếng Việt giúp các thế hệ trẻ có khả năng tiếp cận trực tiếp với kho tàng văn học, lịch sử, triết học, và nghệ thuật của dân tộc. Điều này giúp các em xây dựng một bản sắc kép vững vàng: vừa hội nhập thành công vào xã hội sở tại, vừa mang trong mình niềm tự hào và sự thấu hiểu sâu sắc về gốc gác Việt Nam.
Tăng cường Kết nối Gia đình và Cộng đồng: Trong nhiều gia đình kiều bào đa thế hệ, tiếng Việt là ngôn ngữ giao tiếp chính của ông bà. Việc con cháu có thể trò chuyện trôi chảy bằng tiếng Việt giúp xóa bỏ rào cản ngôn ngữ, duy trì sự gắn kết tình cảm, và cho phép những giá trị, kinh nghiệm sống được truyền đạt một cách trọn vẹn nhất. Mất đi ngôn ngữ chung có thể dẫn đến sự "đứt gãy tình cảm" và xa cách ngay trong chính ngôi nhà của mình.
Lợi thế Song ngữ trong Học tập và Sự nghiệp: Nhiều nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng việc thông thạo hai hay nhiều ngôn ngữ (song ngữ) mang lại nhiều lợi ích cho sự phát triển nhận thức của trẻ em, bao gồm tăng cường tư duy phản biện, khả năng sáng tạo, và kỹ năng giải quyết vấn đề phức tạp. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu hóa, khả năng sử dụng thành thạo tiếng Việt bên cạnh ngôn ngữ của nước sở tại trở thành một lợi thế cạnh tranh đáng kể, mở ra nhiều cơ hội học tập và nghề nghiệp trong các lĩnh vực như thương mại quốc tế, ngoại giao, du lịch và nghiên cứu.
Theo Ủy ban Nhà nước về Người Việt Nam ở nước ngoài (State Committee for Overseas Vietnamese - SCOV), hiện có hơn 5,3 triệu người Việt sinh sống tại khoảng 130 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó tỷ lệ trẻ em và thanh thiếu niên chiếm gần 50%. Mỗi năm, Bộ Ngoại giao phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ cho hơn 80 giáo viên kiều bào đến từ trên 30 quốc gia, nhằm nâng cao kỹ năng giảng dạy và lan tỏa tình yêu tiếng Việt.
Nhiều mô hình trường Việt ngữ cộng đồng đã duy trì hoạt động ổn định hàng chục năm, thu hút từ vài chục đến hàng trăm học viên mỗi khóa. Những con số này cho thấy vai trò của tiếng Việt đối với kiều bào không chỉ nằm ở giá trị tinh thần, mà còn là một nhu cầu thực tiễn, gắn liền với sự gắn kết gia đình, cộng đồng và lợi thế hội nhập toàn cầu.
Nỗ lực gìn giữ tiếng Việt của cộng đồng người Việt ở nước ngoài không phải là một hiện tượng đơn lẻ, mà nằm trong xu hướng chung của các cộng đồng di sản trên toàn thế giới. Các tổ chức quốc tế uy tín như Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - UNESCO) và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (Organization for Economic Co-operation and Development - OECD) đều nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục đa ngôn ngữ và việc bảo tồn ngôn ngữ mẹ đẻ.
Báo cáo năm 2025 của UNESCO, "Languages matter: Global guidance on multilingual education", chỉ ra rằng có tới 40% dân số thế giới không được tiếp cận giáo dục bằng ngôn ngữ mà họ thông thạo, gây ảnh hưởng tiêu cực đến kết quả học tập và sự công bằng trong giáo dục. Báo cáo này khuyến nghị rằng việc học bằng tiếng mẹ đẻ trong 6 đến 8 năm đầu đời sẽ giúp trẻ xây dựng nền tảng vững chắc cho việc học các ngôn ngữ khác và các môn học khác. Điều này cung cấp một luận cứ khoa học và nhân văn mạnh mẽ cho việc vận động chính sách hỗ trợ các chương trình song ngữ tại các nước sở tại.
Việc phân tích mô hình của các cộng đồng di sản khác mang lại những bài học kinh nghiệm quý báu:
Cộng đồng người Hoa: Các trường ngôn ngữ di sản Trung Hoa (Chinese Heritage Language Schools - CHL) có lịch sử phát triển hơn một thế kỷ, với một mạng lưới rộng khắp và cấu trúc đa dạng, bao gồm cả mô hình phi lợi nhuận và vì lợi nhuận. Một yếu tố then chốt tạo nên sức mạnh của họ là sự tồn tại của các tổ chức điều phối cấp quốc gia như Hội đồng Quốc gia các Hiệp hội Trường học Ngôn ngữ Trung Quốc (National Council of Associations of Chinese Language Schools - NCACLS) và Hiệp hội Trường học Trung Quốc tại Hoa Kỳ. (the Chinese School Association in the United States - CSAUS). Các tổ chức này đóng vai trò "nhạc trưởng", hỗ trợ các trường thành viên trong việc phát triển giáo trình, đào tạo giáo viên, và tổ chức các hoạt động quy mô lớn.
Cộng đồng người Hàn: Mô hình của người Hàn Quốc tại Mỹ cho thấy vai trò trung tâm của các cơ sở tôn giáo, đặc biệt là các nhà thờ Thiên chúa giáo, trong việc tổ chức, vận hành và cung cấp cơ sở vật chất cho các trường dạy tiếng Hàn. Tương tự người Hoa, họ cũng có các hiệp hội quốc gia rất mạnh như the Hiệp hội Quốc gia các Trường học Hàn Quốc (National Association for Korean Schools - NAKS) và Hiệp hội Trường học Hàn Quốc tại Châu Mỹ (the Korean School Association in America - KSAA), hoạt động hiệu quả trong việc chuẩn hóa chương trình và nâng cao năng lực cho giáo viên.
Cộng đồng người Nhật: Kinh nghiệm của người Nhật cho thấy sự khác biệt rõ rệt về tỷ lệ duy trì ngôn ngữ giữa các khu vực. Tại Brazil, nơi có các cộng đồng người Nhật lớn và tập trung, nhiều người thuộc thế hệ thứ ba vẫn nói tiếng Nhật lưu loát. Ngược lại, ở Bắc Mỹ, nơi cộng đồng phân tán hơn và áp lực đồng hóa ngôn ngữ Anh mạnh hơn, tiếng Nhật thường bị mai một nhanh chóng sau thế hệ thứ hai. Điều này cho thấy quy mô cộng đồng và môi trường ngôn ngữ xã hội có tác động quyết định đến sự thành bại của việc bảo tồn ngôn ngữ di sản.
Một phân tích so sánh sâu sắc hơn cho thấy một điểm chung cốt lõi trong thành công của các cộng đồng Hoa và Hàn là sự hiện diện của các tổ chức điều phối cấp quốc gia hoặc khu vực (umbrella organizations). Các tổ chức này giải quyết những vấn đề mang tính hệ thống mà các trường đơn lẻ không thể tự mình xử lý, như thiếu giáo trình chuẩn hóa, thiếu chương trình đào tạo giáo viên bài bản và thiếu tiếng nói chung trong việc vận động chính sách.
Thực tế là cộng đồng người Việt cũng đang đối mặt với chính những thách thức này, cho thấy việc thiếu một "nhạc trưởng" có tầm nhìn, nguồn lực và khả năng kết nối là một trong những rào cản cấu trúc lớn nhất đối với sự phát triển bền vững của giáo dục tiếng Việt ở hải ngoại.
Bên cạnh đó, các báo cáo của UNESCO không chỉ nên được xem là tài liệu tham khảo học thuật. Chúng cung cấp một luận cứ chiến lược để thay đổi cách tiếp cận trong vận động chính sách. Thay vì chỉ kêu gọi "bảo tồn văn hóa", cộng đồng có thể lập luận rằng việc hỗ trợ các chương trình song ngữ Việt-Anh/Pháp/Đức... trong trường công là một vấn đề về "công bằng giáo dục" (educational equity).
Việc cho phép trẻ em gốc Việt, những em có thể thoải mái hơn với tiếng Việt ở nhà trong những năm đầu đời, được học tập trong môi trường song ngữ sẽ giúp các em có một khởi đầu tốt hơn, dễ dàng tiếp thu kiến thức và phát huy tối đa tiềm năng của mình. Đây là một góc nhìn có sức thuyết phục cao đối với các nhà hoạch định chính sách giáo dục ở nước sở tại.
Để thay đổi điều này, cộng đồng người Việt cần học hỏi kinh nghiệm từ các cộng đồng thành công, đồng thời chủ động xây dựng một cơ chế phối hợp tập trung. Việc này không chỉ giúp giải quyết các thách thức hiện tại mà còn tạo ra một nền tảng vững chắc để vận động chính sách một cách bài bản, biến việc bảo tồn ngôn ngữ từ một 'mong muốn văn hóa' thành một 'quyền lợi giáo dục' chính đáng của thế hệ trẻ.
"Nếu bạn mở một tấm bản đồ thế giới và đánh dấu tất cả những nơi có tiếng Việt vang lên trong lớp học, bạn sẽ thấy điều gì? Có thể đó là một lớp học cuối tuần ở Melbourne, nơi những đứa trẻ gốc Việt tập viết chữ "nhà" bằng phấn trắng trên bảng xanh. Hoặc một phòng học nhỏ ở Berlin, nơi cô giáo kiên nhẫn hướng dẫn học viên trưởng thành phát âm chuẩn thanh hỏi, thanh ngã. Cũng có thể là một buổi học trực tuyến kết nối học sinh từ ba châu lục, cùng đọc một bài thơ của Xuân Quỳnh.
Những hình ảnh ấy, dù khác nhau về không gian và hình thức, đều là những mảnh ghép của một bức tranh lớn: thực trạng giáo dục tiếng Việt trên toàn cầu. Để tìm ra giải pháp hiệu quả, chúng ta cần nhìn bức tranh này một cách toàn diện và dựa trên dữ liệu xác thực - từ quy mô cộng đồng, mạng lưới trường lớp, chính sách hỗ trợ, cho đến những kết quả thực tế đã đạt được. Chỉ khi hiểu rõ bản đồ hiện trạng, chúng ta mới có thể xác định được những khoảng trống cần lấp đầy, những điểm sáng cần nhân rộng, và những chiến lược cần ưu tiên để tiếng Việt tiếp tục được gìn giữ và phát triển ở khắp năm châu.
Theo các số liệu thống kê gần đây dựa theo báo cáo đến từ Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài có khoảng gần 6 triệu người, sinh sống và làm việc tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ. Con số này dự kiến sẽ tiếp tục tăng, ước tính đạt 5,4 triệu người vào năm 2025, chủ yếu do xu hướng xuất khẩu lao động và du học. Thống kê cho thấy 98% kiều bào tập trung ở 21 quốc gia tại Bắc Mỹ, Châu Âu, Đông Nam Á, Đông Bắc Á và Châu Đại Dương. Sự phân bố này tạo ra những trung tâm cộng đồng lớn, là mảnh đất màu mỡ cho các hoạt động giáo dục ngôn ngữ phát triển.
Tuy nhiên, theo các báo cáo của Tổ chức Di cư Quốc tế (International Organization for Migration - IOM) cũng chỉ ra rằng việc thu thập số liệu chính xác và toàn diện về cộng đồng người Việt ở nước ngoài vẫn còn nhiều thách thức, từ sự phân tán dữ liệu ở nhiều nguồn, thiếu thống nhất về phương pháp thống kê, cho đến việc một số quốc gia không có hệ thống ghi nhận riêng cho người gốc Việt.
Tình trạng "khoảng trống dữ liệu" này không chỉ khiến bức tranh về cộng đồng người Việt toàn cầu thiếu rõ nét, mà còn hạn chế khả năng hoạch định chính sách và triển khai các chương trình hỗ trợ. Điều đó cho thấy sự cần thiết của một cơ chế hoặc tổ chức điều phối đủ mạnh để xây dựng cơ sở dữ liệu tin cậy, phục vụ hiệu quả cho công tác vận động chính sách và hỗ trợ cộng đồng.
Quốc gia/Vùng lãnh thổ |
Số lượng người Việt (ước tính) |
Khu vực người Việt Nam sinh sống chủ yếu |
|---|---|---|
Hoa Kỳ (United States) |
Trên 2.000.000 |
California (quận Cam, San Jose), Texas (Houston, Dallas), Washington (Seattle), Florida |
Campuchia (Cambodia) |
400.000 - 1.000.000 |
Phnom Penh, khu vực ven biển, khu vực ven sông Mê Kông |
Nhật Bản (Japan) |
Trên 400.000 |
Tokyo, Osaka, Nagoya, Fukuoka |
Pháp (France) |
300.000 - 350.000 |
Paris, Marseille, Lyon |
Úc (Australia) |
Khoảng 295.000 |
Sydney, Melbourne, Brisbane |
Canada |
Khoảng 240.000 |
Toronto, Vancouver, Montreal |
Đài Loan (Taiwan) |
Trên 215.000 |
Đài Bắc (Taipei), Tân Bắc (New Taipei), Đào Viên (Taoyuan), Cao Hùng (Kaohsiung) |
Hàn Quốc (South Korea) |
Trên 200.000 |
Seoul, Busan, Daegu, và các thành phố công nghiệp |
Đức (Germany) |
Khoảng 188.000 |
Berlin, Leipzig, Dresden, các thành phố thuộc Đông Đức cũ |
Nga (Russia) |
13.954 - 150.000 |
Moskva và các thành phố lớn |
Thái Lan (Thailand) |
100.000 - 500.000 |
Bangkok, Isan (Đông Bắc Thái Lan) |
Lào (Laos) |
Khoảng 100.000 |
Viêng Chăn, Savannakhet |
Anh (United Kingdom) |
90.000 - 100.000 |
Luân Đôn (London), Birmingham, Manchester |
Malaysia |
Khoảng 80.000 |
Kuala Lumpur và các khu vực đô thị lớn |
Cộng hòa Séc (Czech Republic) |
60.000 - 80.000 |
Praha, các vùng lân cận |
Bảng dữ liệu trên cho thấy sự tập trung rõ rệt của cộng đồng người Việt tại một số quốc gia phát triển. Điều này không chỉ phản ánh các làn sóng di cư trong lịch sử mà còn là cơ sở để lý giải tại sao các mô hình giáo dục tiếng Việt lại phát triển mạnh mẽ ở một số khu vực nhất định, như California (Mỹ) hay Victoria (Úc), trong khi lại gặp nhiều khó khăn ở những nơi cộng đồng thưa thớt hơn. Quy mô cộng đồng là một yếu tố tiên quyết, quyết định đến nhu cầu, nguồn lực và khả năng duy trì các hoạt động giáo dục ngôn ngữ một cách bền vững.
Hệ thống trường lớp Việt ngữ ở nước ngoài chủ yếu hoạt động theo mô hình cộng đồng, phi lợi nhuận và mang tính tự phát cao.
Mô hình hoạt động: Các trường thường tổ chức lớp học vào cuối tuần, tận dụng cơ sở vật chất của các trường công, nhà thờ hoặc chùa. Quy mô rất đa dạng, từ các trung tâm lớn với gần 800 học sinh và hàng chục giáo viên như Trung tâm Văn hóa Hồng Bàng ở California, đến các lớp học nhỏ chỉ vài chục em do một nhóm phụ huynh tâm huyết tự tổ chức. Các trung tâm lớn như Văn Lang ở Dallas và San Jose đã trở thành những biểu tượng cho nỗ lực duy trì tiếng Việt của cộng đồng.
Nguồn lực: Hầu hết các trường hoạt động dựa trên tinh thần thiện nguyện. Giáo viên, ban điều hành và các tình nguyện viên đều làm việc không lương hoặc với mức phụ cấp rất thấp. Nguồn kinh phí chính đến từ học phí (thường ở mức tượng trưng) và sự đóng góp, tài trợ của các cá nhân, doanh nghiệp trong cộng đồng.
Giáo trình: Việc sử dụng giáo trình còn thiếu sự thống nhất. Nhiều trường tự biên soạn tài liệu giảng dạy cho phù hợp với thực tế. Một số khác sử dụng các bộ sách được các tổ chức như Ban Đại diện các Trung tâm Việt ngữ Nam California giới thiệu, hoặc các bộ sách do Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam hỗ trợ như "Tiếng Việt vui" và "Quê Việt".
Theo thống kê của Bộ Ngoại giao Việt Nam (Ministry of Foreign Affairs - MOFA) có chức năng quản lý và thực thi chính sách đối ngoại của Việt Nam đã công bố vào cuối năm 2022, riêng tại Hoa Kỳ hiện có khoảng 200 trung tâm và cơ sở dạy tiếng Việt hoạt động thường xuyên, trong đó nhiều trung tâm quy mô lớn thu hút hàng trăm học viên mỗi tuần. Tại Thái Lan có 39 lớp tiếng Việt, Campuchia có 33 lớp và Lào có 13 lớp được duy trì đều đặn với sự hỗ trợ của chính quyền sở tại và cộng đồng người Việt.
Bên cạnh đó, một số trường đại học ở nước ngoài như Đại học Hoàng gia Phnom Penh (Campuchia) đã thành lập hẳn Khoa Việt Nam học vào năm 2022, đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc đưa tiếng Việt vào hệ thống giáo dục chính quy. Những con số này cho thấy hệ thống trường/lớp Việt ngữ ở hải ngoại không chỉ tồn tại ở quy mô cộng đồng tự phát, mà đang từng bước mở rộng và được công nhận trong môi trường giáo dục chính thức ở nhiều quốc gia.
Sự phát triển của giáo dục tiếng Việt ở nước ngoài nhận được sự quan tâm từ cả trong và ngoài nước, tuy nhiên mức độ và hiệu quả của các chính sách hỗ trợ có sự khác biệt lớn.
Từ Việt Nam: Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn coi trọng công tác này, thể hiện qua các văn bản chỉ đạo quan trọng như Nghị quyết 36-NQ/TW và gần đây là Quyết định số 14/QĐ-TTg về "Đề án Nâng cao hiệu quả dạy và học tiếng Việt cho người Việt Nam ở nước ngoài". Các hoạt động hỗ trợ cụ thể bao gồm: Bộ Giáo dục và Đào tạo đã biên soạn và cung cấp nhiều bộ tài liệu song ngữ, tài liệu cho lứa tuổi mầm non, và tài liệu hướng dẫn cha mẹ dạy con tại nhà; Hàng năm, Bộ GD&ĐT phối hợp với Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho giáo viên kiều bào, cả trực tiếp tại Việt Nam và trực tuyến; Các chương trình như "Chào Tiếng Việt" trên VTV4, kênh dạy tiếng Việt của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQG Hà Nội đã được xây dựng để đa dạng hóa hình thức học tập; Cử các giảng viên, chuyên gia trong nước sang các địa bàn trọng điểm để trực tiếp giảng dạy và hỗ trợ chuyên môn.
Từ Nước sở tại: Mức độ hỗ trợ không đồng đều. Một số quốc gia có chính sách rất tích cực, ví dụ như chính quyền Lào và Đài Loan (Trung Quốc) tạo điều kiện về địa điểm, cấp phép hoạt động. Đặc biệt, Úc có chính sách giáo dục đa văn hóa rõ ràng, đưa tiếng Việt vào chương trình giảng dạy chính thức tại một số bang. Ngược lại, Canada dù có chính sách đa văn hóa nổi tiếng nhưng lại không chính thức hỗ trợ đa ngôn ngữ, chỉ tập trung vào tiếng Anh và tiếng Pháp. Pháp công nhận các ngôn ngữ vùng miền nhưng chính sách đối với ngôn ngữ của cộng đồng nhập cư còn nhiều hạn chế.
Trên thực tế, các nỗ lực từ Việt Nam đã mang lại những kết quả định lượng đáng chú ý. Tính đến tháng 8 năm 2025, khóa bồi dưỡng nghiệp vụ hè thường niên đã tập huấn cho 80 giáo viên kiều bào đến từ 15 quốc gia, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy trong cộng đồng. Về tài liệu, tính đến cuối năm 2024, chương trình "Tủ sách tiếng Việt" đã thiết lập được 6 tủ sách tại 5 quốc gia và vùng lãnh thổ, đưa sách tiếng Việt đến gần hơn với người đọc. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã biên soạn và phát hành hơn 10 bộ tài liệu song ngữ cho các lứa tuổi, bao gồm cả giáo trình mầm non, tiểu học và tài liệu hướng dẫn phụ huynh.
Đồng thời, Việt Nam đã cử 22 giáo viên đi giảng dạy tiếng Việt tại Lào cho nhiệm kỳ 2024-2026. Ở phía nước sở tại, sự khác biệt chính sách được thể hiện rõ qua số liệu: Thống kê dân số năm 2021 tại Úc ghi nhận hơn 320.000 người sử dụng tiếng Việt tại nhà, đưa tiếng Việt trở thành ngôn ngữ được sử dụng nhiều thứ ba sau tiếng Anh. Trong khi đó, tại các quốc gia không có chính sách hỗ trợ ngôn ngữ cộng đồng cụ thể như Canada, việc duy trì các lớp học tiếng Việt chủ yếu vẫn phụ thuộc vào nỗ lực tự thân của các hội đoàn và gia đình.
Ở chiều ngược lại, theo thống kê của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, hiện có trên 15 quốc gia và vùng lãnh thổ đưa tiếng Việt vào giảng dạy trong hệ thống giáo dục chính quy hoặc các chương trình ngoại ngữ cộng đồng, trong đó Úc, Lào và Đài Loan là những điểm sáng với hàng chục trường và lớp được hỗ trợ cơ sở vật chất, cấp phép hoạt động và công nhận kết quả học tập. Những con số này cho thấy chính sách hỗ trợ từ cả Việt Nam và nước sở tại đang từng bước tạo nền tảng vững chắc cho việc duy trì và phát triển tiếng Việt trong cộng đồng kiều bào.
Những nỗ lực không mệt mỏi của cộng đồng và sự hỗ trợ từ các chính phủ đã mang lại những thành quả đáng ghi nhận. Hệ thống trường Việt ngữ quy mô và bài bản ở California, các chương trình song ngữ được công nhận chính thức ở Úc, hay các lễ hội văn hóa Việt hoành tráng ở Pháp là những minh chứng cho sức sống của tiếng Việt nơi hải ngoại.
Tuy nhiên, bên cạnh những điểm sáng đó là một thực trạng đáng báo động về sự mai một ngôn ngữ qua các thế hệ (language shift). Dữ liệu từ cộng đồng người Mỹ gốc Việt cho thấy một xu hướng suy giảm đáng lo ngại. Nếu như ở thế hệ thứ nhất (những người sinh ra ở Việt Nam), có 46.8% không còn sử dụng tiếng Việt (chuyển sang chỉ nói tiếng Anh), thì ở thế hệ thứ hai (sinh ra ở Mỹ), con số này giảm xuống còn 19.9% (cho thấy nỗ lực duy trì ngôn ngữ trong gia đình).
Nhưng đến thế hệ thứ ba, tỷ lệ người chỉ nói tiếng Anh đã tăng vọt lên đến hơn 90%. Điều này cho thấy, dù có nhiều nỗ lực, tiếng Việt vẫn đang đối mặt với nguy cơ biến mất trong các thế hệ tương lai nếu không có những giải pháp đột phá và bền vững. Xu hướng chung là khả năng sử dụng tiếng Việt, đặc biệt là kỹ năng đọc và viết, suy giảm nhanh chóng khi thế hệ trẻ ngày càng hòa nhập sâu hơn vào xã hội sở tại.
Thực trạng này bộc lộ một nghịch lý đáng suy ngẫm: dù Chính phủ Việt Nam đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ tích cực, cung cấp "đầu vào" như sách giáo khoa và các khóa tập huấn giáo viên, nhưng "đầu ra" thực tế, tức tỷ lệ duy trì ngôn ngữ thành công ở thế hệ thứ ba, vẫn ở mức rất thấp.
Điều này cho thấy các yếu tố thuộc về môi trường ngôn ngữ tại nước sở tại, động lực của người học, và chính sách của chính quyền địa phương có tác động mạnh mẽ, đôi khi lấn át cả những nỗ lực từ trong nước. Do đó, các giải pháp trong tương lai cần phải chuyển hướng, không chỉ đơn thuần cung cấp nguồn lực mà phải tập trung vào việc hợp tác để tác động một cách chiến lược vào chính môi trường ngôn ngữ và hệ thống chính sách tại nước sở tại.
Thêm vào đó, sự phát triển của các trung tâm Việt ngữ có mối tương quan chặt chẽ với mật độ dân cư và sự hiện diện của các tổ chức cộng đồng, đặc biệt là các cơ sở tôn giáo. Dữ liệu nhân khẩu học cho thấy sự tập trung cao của người Việt ở California và Texas, và các báo cáo về mô hình trường học thành công cũng tập trung vào chính những khu vực này, liên tục nhấn mạnh vai trò của nhà thờ và chùa chiền.
Các cơ sở này cung cấp ba yếu tố sống còn: cơ sở vật chất, nguồn nhân lực tình nguyện, và quan trọng nhất là sự tin tưởng, gắn kết của cộng đồng. Vì vậy, mô hình thành công ở California không thể được sao chép một cách máy móc sang các khu vực có cộng đồng người Việt phân tán và ít có sự liên kết chặt chẽ. Điều này đòi hỏi phải có những mô hình giáo dục linh hoạt và đa dạng hơn, phù hợp với từng bối cảnh cụ thể.
"Điều gì sẽ xảy ra nếu một ngày, tiếng Việt chỉ còn vang lên trong ký ức của những thế hệ đã xa quê?" Câu hỏi ấy không chỉ gợi lên nỗi lo lắng, mà còn mở ra bức tranh nhiều lớp về hành trình gìn giữ tiếng Việt nơi xứ người. Ở đó, mỗi lớp học cuối tuần, mỗi cuốn sách giáo khoa gửi từ quê nhà, hay mỗi buổi sinh hoạt cộng đồng đều là những nỗ lực bền bỉ chống lại sự phai nhạt của ngôn ngữ mẹ đẻ.
Thế nhưng, con đường này không trải đầy hoa. Nó đan xen những trở ngại ở nhiều tầng: từ chính sách và môi trường xã hội ở tầm vĩ mô, cho đến những khó khăn rất cụ thể trong lớp học - như thiếu giáo viên, thiếu giáo trình thống nhất, hay áp lực thời gian của học sinh. Những "nút thắt" này không tồn tại riêng lẻ, mà liên kết chặt chẽ, tạo thành một mạng lưới thách thức đa chiều cần được tháo gỡ nếu muốn tiếng Việt tiếp tục sống động trong đời sống cộng đồng hải ngoại.
Cấp độ |
Thách thức chi tiết |
|---|---|
Môi trường Vĩ mô |
Sự thống trị của ngôn ngữ bản địa: Tiếng Việt gần như vắng bóng trong không gian công cộng (trường học, công sở, truyền thông), khiến việc thực hành và sử dụng ngôn ngữ ngoài phạm vi gia đình trở nên vô cùng hạn chế. |
Áp lực hội nhập kinh tế - xã hội: Cả phụ huynh và học sinh đều có xu hướng ưu tiên đầu tư thời gian và nguồn lực cho ngôn ngữ sở tại, vì nó được xem là chìa khóa cho thành công học thuật và nghề nghiệp, đẩy tiếng Việt xuống vị trí thứ yếu. |
|
Cộng đồng & Gia đình |
Xung đột và khoảng cách thế hệ: Thế hệ trẻ sinh ra và lớn lên ở nước ngoài có hệ giá trị và trải nghiệm văn hóa khác biệt, dẫn đến sự thiếu kết nối tự nhiên và giảm hứng thú đối với ngôn ngữ, văn hóa cội nguồn. |
Thiếu nhất quán trong "chính sách ngôn ngữ gia đình": Cha mẹ bận rộn với cuộc sống mưu sinh, thiếu thời gian, phương pháp sư phạm, và đôi khi không thống nhất trong việc duy trì sử dụng tiếng Việt tại nhà, làm suy yếu môi trường ngôn ngữ nền tảng của trẻ. |
|
Nguồn lực Giáo dục |
Đội ngũ giảng dạy bán chuyên: Phần lớn giáo viên là tình nguyện viên, dù tâm huyết nhưng lại thiếu hụt kỹ năng sư phạm hiện đại, phương pháp quản lý lớp học đa trình độ và khả năng xây dựng chương trình học lôi cuốn. |
Học liệu không phù hợp và thiếu hệ thống: Tài liệu soạn sẵn từ Việt Nam thường xa lạ với bối cảnh sống của học sinh, trong khi tài liệu tự biên soạn lại manh mún, thiếu tính hệ thống và không đủ sức hấp dẫn để cạnh tranh với các nội dung giải trí khác. |
|
Mô hình hoạt động thiếu bền vững: Hầu hết các trung tâm hoạt động phi lợi nhuận, phụ thuộc hoàn toàn vào học phí và quyên góp, dẫn đến tình trạng thiếu kinh phí để tái đầu tư vào cơ sở vật chất, đào tạo giáo viên và phát triển chương trình. |
|
Người học |
Cạnh tranh về thời gian và sự ưu tiên: Lịch học dày đặc ở trường chính khóa cùng các hoạt động ngoại khóa (thể thao, nghệ thuật) khiến việc học tiếng Việt vào cuối tuần trở thành một gánh nặng thay vì một lựa chọn yêu thích. |
Khủng hoảng động lực học tập: Học sinh không nhận thấy tính ứng dụng thực tế hoặc lợi ích tức thời của tiếng Việt trong môi trường giao tiếp hàng ngày, dẫn đến việc học mang tính đối phó, thiếu sự chủ động và hứng thú sâu sắc. |
Thách thức lớn nhất và bao trùm nhất đến từ chính môi trường sống. Trong xã hội phương Tây, tiếng Anh (hoặc ngôn ngữ chính của nước sở tại) hiện diện ở khắp mọi nơi: trong trường học, trên truyền hình, trong các mối quan - hệ bạn bè và các hoạt động công cộng. Điều này khiến tiếng Việt bị đẩy lùi về không gian gia đình, trở thành một "ngôn ngữ thiểu số" với rất ít cơ hội được thực hành một cách tự nhiên.
Song song với đó là áp lực hội nhập. Nhiều phụ huynh, vì mong muốn con cái thành công trong học tập và sự nghiệp, đã ưu tiên tuyệt đối cho việc con thành thạo ngôn ngữ bản địa. Đôi khi, họ vô tình tạo ra một thông điệp ngầm rằng tiếng Việt là không quan trọng bằng, hoặc thậm chí là một trở ngại cho sự hội nhập.
Theo khảo sát năm 2023 của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo, tại các cộng đồng người Việt ở Bắc Mỹ và châu Âu, trên 65% trẻ em gốc Việt dưới 18 tuổi sử dụng ngôn ngữ bản địa làm tiếng nói chính trong giao tiếp hàng ngày, trong khi chỉ khoảng 18-20% duy trì được khả năng sử dụng tiếng Việt thành thạo ở cả bốn kỹ năng nghe, nói, đọc, viết.
Đáng chú ý, ở nhóm trẻ sinh ra và lớn lên tại nước sở tại, tỷ lệ sử dụng tiếng Việt trong gia đình giảm xuống dưới 30% sau khi các em bước vào bậc trung học. Các chuyên gia ngôn ngữ học nhận định, đây là hệ quả trực tiếp của môi trường ngôn ngữ chi phối bởi tiếng bản địa và áp lực hội nhập, khi hơn 70% phụ huynh được hỏi cho biết họ ưu tiên tiếng bản địa để hỗ trợ con trong học tập và hòa nhập xã hội. Những con số này cho thấy thách thức về môi trường ngôn ngữ và áp lực hội nhập không chỉ mang tính cảm nhận, mà đã được lượng hóa rõ ràng qua các nghiên cứu gần đây.
Khoảng cách giữa các thế hệ không chỉ là về tuổi tác mà còn là về trải nghiệm sống và hệ giá trị. Thế hệ trẻ sinh ra và lớn lên ở nước ngoài tiếp nhận một nền giáo dục khác, có những mối quan tâm và cách nhìn nhận thế giới khác biệt so với thế hệ cha mẹ, ông bà di cư từ Việt Nam. Sự gắn bó của họ với văn hóa, lịch sử và các vấn đề của quê hương không phải là một điều tự nhiên mà cần được vun đắp.
Theo khảo sát năm 2023 của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài phối hợp với Viện Ngôn ngữ học Việt Nam (Institute of Linguistics - IL), tại các cộng đồng người Việt ở Mỹ, Canada, Úc và châu Âu, có tới 62% thanh thiếu niên gốc Việt cho biết họ "ít hoặc hầu như không" tham gia các hoạt động văn hóa Việt Nam do cảm thấy "không gần gũi" với nội dung hoặc cách tổ chức. Đồng thời, khoảng 48% thừa nhận gặp khó khăn khi giao tiếp bằng tiếng Việt với ông bà hoặc cha mẹ, chủ yếu do khác biệt về vốn từ và cách diễn đạt.
Một rào cản tâm lý khác nảy sinh khi ngôn ngữ của thế hệ trước có thể bị "đóng băng theo thời gian". Họ có thể sử dụng những từ ngữ, cách diễn đạt phổ biến ở miền Nam Việt Nam trước năm 1975, vốn đã khác biệt so với ngôn ngữ của giới trẻ trong nước hiện nay. Điều này vô hình trung tạo ra cảm giác xa lạ và "lỗi thời" cho người học.
Đặc biệt, ở nhóm thanh niên thế hệ thứ hai và thứ ba, tỷ lệ sử dụng các từ ngữ, lối nói mang tính "lịch sử" hoặc "địa phương" (ví dụ tiếng miền Nam trước 1975) giảm xuống dưới 15%, cho thấy sự đứt gãy rõ rệt về ngôn ngữ và văn hóa giữa các thế hệ. Những con số này phản ánh khoảng cách thế hệ và văn hóa không chỉ là khái niệm trừu tượng, mà đã được lượng hóa và ghi nhận qua nghiên cứu thực tiễn gần đây.
Đây là thách thức cốt lõi về mặt nguồn lực giáo dục. Đội ngũ giáo viên tại các trường Việt ngữ cộng đồng, dù đầy tâm huyết, phần lớn là những tình nguyện viên không qua đào tạo sư phạm bài bản. Họ có thể giỏi tiếng Việt, nhưng lại thiếu các kỹ năng cần thiết về phương pháp giảng dạy, quản lý lớp học, và đặc biệt là cách làm việc với những lớp học có học sinh ở nhiều độ tuổi và trình độ khác nhau. Tình trạng thiếu giáo viên có trình độ và được đào tạo chuyên nghiệp là một vấn đề nhức nhối và kéo dài.
Theo thống kê năm 2023 của Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam phối hợp với Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, hiện có khoảng 60% đến 65% giáo viên tại các trường Việt ngữ cộng đồng ở hải ngoại là tình nguyện viên chưa qua đào tạo sư phạm chính quy. Chỉ khoảng 20% trong số họ từng tham gia các khóa bồi dưỡng chuyên môn do Bộ hoặc các tổ chức giáo dục tổ chức. Riêng năm 2022, hai đợt tập huấn trực tuyến và trực tiếp đã thu hút hơn 230 giáo viên và tình nguyện viên từ châu Á, châu Úc, châu Âu và Bắc Mỹ, nhưng con số này vẫn còn rất nhỏ so với nhu cầu thực tế.
Về tài liệu, các trường đang ở trong tình thế tiến thoái lưỡng nan. Các tài liệu được gửi từ Việt Nam, dù có chất lượng tốt về mặt ngôn ngữ, thường không phù hợp với bối cảnh văn hóa và trải nghiệm sống của trẻ em lớn lên ở nước ngoài. Ví dụ, một bài học về "cây đa, bến nước, sân đình" có thể rất xa lạ và khó hình dung với một đứa trẻ ở Berlin hay Sydney. Ngược lại, các tài liệu do cộng đồng tự biên soạn, dù gần gũi hơn, lại thường thiếu tính hệ thống, không được thẩm định chuyên môn và khó đảm bảo tính nhất quán về chất lượng.
Trong khi, Bộ GD&ĐT Việt Nam đã biên soạn và phát hành hơn 10 bộ giáo trình và tài liệu song ngữ như Tiếng Việt vui, Quê Việt, tài liệu mầm non và hướng dẫn phụ huynh. Tuy nhiên, khảo sát cùng năm cho thấy trên 55% cơ sở dạy tiếng Việt ở nước ngoài vẫn phải tự biên soạn hoặc chỉnh sửa tài liệu để phù hợp với bối cảnh văn hóa địa phương, dẫn đến tình trạng thiếu tính thống nhất và khó đảm bảo chất lượng giảng dạy lâu dài. Những số liệu này cho thấy việc thiếu giáo viên được đào tạo bài bản và tài liệu chuẩn hóa vẫn là "nút thắt" lớn cần được tháo gỡ để nâng cao hiệu quả dạy và học tiếng Việt ở hải ngoại.
Bản chất phi lợi nhuận và dựa vào cộng đồng của hầu hết các trường Việt ngữ tạo ra một rào cản lớn về tài chính. Nguồn thu chủ yếu từ học phí (thường được giữ ở mức thấp để khuyến khích phụ huynh cho con theo học) và các khoản quyên góp không thường xuyên, không đủ để trang trải các chi phí vận hành cơ bản, chưa nói đến việc đầu tư vào phát triển chương trình, đào tạo giáo viên hay nâng cấp cơ sở vật chất. Việc tìm kiếm một địa điểm học tập ổn định, an toàn với chi phí hợp lý cũng là một bài toán đau đầu thường trực của ban điều hành các trường.
Theo báo cáo năm 2023 của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài và thống kê từ các hội đoàn Việt ngữ tại Hoa Kỳ, Úc và châu Âu, hơn 70% trường Việt ngữ cộng đồng ở hải ngoại hoạt động hoàn toàn dựa vào nguồn thu học phí ở mức tượng trưng (trung bình chỉ 50-150 USD/năm/học sinh tại Mỹ và Úc) cùng các khoản quyên góp không ổn định. Khoảng 60% cơ sở phải thuê địa điểm học tạm thời tại nhà thờ, chùa hoặc trường công vào cuối tuần, dẫn đến tình trạng thiếu không gian lưu trữ tài liệu, thiết bị và hạn chế khả năng mở rộng lớp học.
Khảo sát của Liên hiệp các Trung tâm Việt ngữ Nam California năm 2022 cho thấy hơn 55% trường không đủ kinh phí để đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất hoặc mua sắm thiết bị giảng dạy hiện đại; gần 40% phải sử dụng bàn ghế, bảng viết và thiết bị đã qua sử dụng từ các trường sở tại. Ở Úc, theo Hội đồng Giáo dục Ngôn ngữ Cộng đồng New South Wales (NSW Community Language Education Council - CLC NSW), chỉ 1/4 trường Việt ngữ nhận được hỗ trợ tài chính thường xuyên từ chính quyền bang, còn lại phụ thuộc hoàn toàn vào cộng đồng.
Những con số này cho thấy hạn chế về tài chính và cơ sở vật chất không chỉ là khó khăn mang tính cảm nhận, mà là một thực trạng đã được lượng hóa rõ ràng ở nhiều quốc gia, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và tính bền vững của giáo dục tiếng Việt ở hải ngoại.
Đối với học sinh, thời gian là một nguồn tài nguyên hữu hạn. Các em phải đối mặt với lịch học tập dày đặc và áp lực thành tích ở trường chính khóa. Những ngày cuối tuần quý giá thường được ưu tiên cho các hoạt động ngoại khóa được xã hội sở tại đánh giá cao như thể thao, âm nhạc, nghệ thuật, hoặc các lớp học bổ trợ khác.
Trong bối cảnh đó, việc dành thêm 2-3 tiếng mỗi cuối tuần cho lớp học tiếng Việt có thể bị xem là một gánh nặng, thay vì một niềm vui. Khi không nhìn thấy lợi ích rõ ràng và tức thời của tiếng Việt trong cuộc sống hàng ngày, động lực nội tại của chính người học sẽ suy giảm, dẫn đến tình trạng bỏ học giữa chừng.
Để làm rõ hơn bối cảnh cạnh tranh này, các số liệu quốc tế gần đây đã vẽ nên một bức tranh toàn cảnh về mức độ đầu tư của các gia đình vào những ưu tiên khác. Ví dụ, một báo cáo năm 2024 tại Hoa Kỳ chỉ ra rằng, các gia đình có thể chi trung bình từ $1,000 đến $2,500 mỗi năm cho một đứa trẻ tham gia các hoạt động thể thao có tổ chức. Trên toàn cầu, thị trường "giáo dục song hành" (shadow education) - bao gồm các lớp học thêm và gia sư tư nhân - được dự báo sẽ vượt mốc 200 tỷ USD vào năm 2026.
Thêm vào đó, một khảo sát của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (United Nations Children's Fund - UNICEF) công bố năm 2023 cho thấy gần 40% thanh thiếu niên ở các nước có thu nhập cao cảm thấy áp lực nặng nề từ bài vở ở trường. Những con số này cho thấy việc học tiếng Việt không chỉ đơn thuần cạnh tranh về thời gian, mà còn phải đối đầu với một hệ sinh thái giáo dục và xã hội có giá trị hàng trăm tỷ đô la, vốn được định hình bởi áp lực thành tích và các chuẩn mực thành công của xã hội sở tại.
Những thách thức này không tồn tại một cách riêng lẻ mà tạo thành một vòng luẩn quẩn (vicious cycle), một hệ thống khép kín tự củng cố sự yếu kém. Thiếu kinh phí (3.4) dẫn đến việc không thể trả lương xứng đáng, gây khó khăn trong việc thu hút và giữ chân giáo viên giỏi, đồng thời không có nguồn lực để phát triển tài liệu học tập hấp dẫn (3.3).
Chất lượng giảng dạy không cao và nội dung kém lôi cuốn làm suy giảm động lực của học sinh, khiến các em dễ bỏ học khi phải đối mặt với các ưu tiên khác (3.5). Sĩ số lớp học giảm sút lại càng làm cho nguồn thu từ học phí ít đi, quay trở lại và làm trầm trọng thêm vấn đề thiếu kinh phí ban đầu.
Để phá vỡ vòng lặp tiêu cực này, cần có một cú hích mạnh mẽ từ bên ngoài, chẳng hạn như sự tài trợ mang tính chiến lược từ chính phủ, các doanh nghiệp lớn hoặc các quỹ văn hóa-giáo dục, thay vì chỉ trông chờ vào các khoản đóng góp nhỏ lẻ, tự phát. Mặt khác, thách thức về "khoảng cách thế hệ" (3.2) không chỉ đơn thuần là về ngôn ngữ hay văn hóa, mà còn là về phương pháp sư phạm.
Thế hệ cha mẹ, những người thường đóng vai trò giáo viên tình nguyện, có thể đã quen với phương pháp giáo dục truyền thống ở Việt Nam, vốn chú trọng vào kỷ luật và ghi nhớ máy móc. Trong khi đó, thế hệ trẻ sinh ra và lớn lên trong môi trường giáo dục phương Tây lại quen thuộc và hưởng ứng tốt hơn với các phương pháp lấy người học làm trung tâm, học qua dự án, và tăng cường tương tác.
Sự xung đột về triết lý và phương pháp sư phạm này có thể tạo ra một rào cản vô hình, khiến lớp học tiếng Việt trở nên "nhàm chán" và kém hiệu quả trong mắt trẻ em. Điều này cho thấy, việc tập huấn cho giáo viên không chỉ nên dừng lại ở chuyên môn ngôn ngữ, mà quan trọng hơn là phải trang bị cho họ những phương pháp sư phạm hiện đại, phù hợp với tâm lý và môi trường học tập của thế hệ học sinh mới.
Điều gì sẽ xảy ra nếu một mắt xích nhỏ trong cỗ máy khổng lồ bị gãy? Hãy hình dung bức tranh của một khu vườn: cây cối xanh tốt nhờ đất màu mỡ, nguồn nước dồi dào, ánh sáng chan hòa và bàn tay chăm sóc của con người. Chỉ cần một yếu tố biến mất - đất bạc màu, nước cạn kiệt hay người làm vườn bỏ quên - cả khu vườn sẽ nhanh chóng héo úa. Giáo dục tiếng Việt ở cộng đồng hải ngoại cũng giống như khu vườn ấy: muốn duy trì sức sống, cần một hệ sinh thái nơi mọi thành tố - gia đình, cộng đồng, chính sách, công nghệ - cùng tồn tại, hỗ trợ và nuôi dưỡng lẫn nhau.
Chúng ta đã thấy ở các phần trước những "nút thắt" phức tạp đang kìm hãm sự phát triển. Giờ đây, để tháo gỡ, không thể chỉ trông chờ vào một giải pháp đơn lẻ. Cần một cách tiếp cận tổng thể, nơi mỗi yếu tố không chỉ đóng vai trò riêng mà còn cộng hưởng, tạo ra sức mạnh bền vững cho cả hệ thống.
Một chiến lược đa trụ cột, huy động sức mạnh tổng hợp từ gia đình, cộng đồng, chính sách và công nghệ để giải quyết các thách thức cốt lõi trong việc dạy và học tiếng Việt ở nước ngoài.
Cộng đồng đóng vai trò như "chất xúc tác" vì chính họ tạo ra bối cảnh sống động để tiếng Việt không chỉ tồn tại trong sách vở, mà trở thành một phần tự nhiên của đời sống hàng ngày. Có thể nhìn ở ba tầng tác động chính: Tạo môi trường sử dụng ngôn ngữ ngoài lớp học; Củng cố động lực và bản sắc; Tạo hiệu ứng lan tỏa và duy trì lâu dài.
Mạng lưới và Hợp tác: Thay vì hoạt động đơn lẻ, các trường Việt ngữ cần liên kết lại thành một mạng lưới vững chắc trong từng khu vực và trên phạm vi toàn cầu. Việc học hỏi mô hình các tổ chức điều phối (umbrella organizations) của cộng đồng người Hoa và người Hàn là cực kỳ cần thiết. Các mạng lưới này có thể chia sẻ kinh nghiệm quản lý, nguồn tài liệu giảng dạy, cùng tổ chức các khóa đào tạo giáo viên và các sự kiện chung
Sự kiện Văn hóa và Trải nghiệm: Cách tốt nhất để học một ngôn ngữ là sống cùng với nó. Việc tổ chức thường xuyên các trại hè văn hóa Việt, lễ hội Tết, Tết Trung thu, các cuộc thi kể chuyện, hùng biện bằng tiếng Việt sẽ tạo ra những không gian thực hành ngôn ngữ vui vẻ, tự nhiên và đầy ý nghĩa. Những sự kiện như "Bonjour Vietnam" ở Pháp là một ví dụ điển hình về cách giới trẻ có thể tham gia một cách sáng tạo vào việc quảng bá văn hóa.
Kết nối Thế hệ: Cộng đồng có thể chủ động tạo ra các chương trình kết nối, chẳng hạn như "Ông bà kể chuyện cho cháu nghe", hay các chương trình cố vấn (mentorship) nơi những người lớn tuổi, thành đạt trong cộng đồng hướng dẫn, truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ, và sử dụng tiếng Việt như một phương tiện tự nhiên trong quá trình đó.
Hiệu quả của các mô hình cộng đồng này không chỉ là lý thuyết mà đã được chứng minh qua những con số ấn tượng từ thực tiễn. Điển hình như Hiệp hội các trường tiếng Hàn tại Hoa Kỳ (National Association for Korean Schools - NAKS), tính đến năm 2024, đã có mạng lưới hơn 1.000 trường thành viên và phục vụ gần 60.000 học sinh, cho thấy sức mạnh của việc phối hợp có hệ thống.
Trong cộng đồng người Việt, các sự kiện văn hóa lớn cũng cho thấy sức hút mạnh mẽ: Lễ hội Tết do Tổng hội Sinh viên Việt Nam Nam California (United Vietnamese Students of Southern California - UVSA) tổ chức thường niên đã thu hút hơn 50.000 lượt khách tham dự vào tháng 2 năm 2025.
Tương tự, các trại hè văn hóa cho thanh thiếu niên kiều bào, như một sự kiện lớn tại Châu Âu năm 2024, đã quy tụ hơn 300 bạn trẻ từ 10 quốc gia, tạo ra một không gian kết nối sâu sắc. Những con số này không chỉ đo lường quy mô sự kiện, mà còn khẳng định rằng khi cộng đồng tạo ra được 'lý do' để sử dụng tiếng Việt một cách vui vẻ và ý nghĩa, sự tham gia và gắn kết sẽ tăng lên theo cấp số nhân.
Nếu gia đình là "hạt giống" gieo tiếng Việt, thì cộng đồng chính là "đất, nước và ánh sáng" giúp hạt giống đó nảy mầm và phát triển. Không có môi trường xã hội này, tiếng Việt dễ bị giới hạn trong phạm vi lớp học và mất dần sức sống.
Gia đình là tế bào của xã hội, và cũng là thành trì quan trọng nhất trong việc bảo tồn ngôn ngữ.
Xây dựng "Chính sách Ngôn ngữ Gia đình" (Family Language Policy): Đây là một khái niệm quan trọng, đòi hỏi sự cam kết và nhất quán từ các bậc cha mẹ. Gia đình cần thảo luận và thống nhất về các quy tắc sử dụng ngôn ngữ, ví dụ như "chỉ nói tiếng Việt trong bữa ăn", "thứ Bảy là ngày tiếng Việt", hoặc áp dụng phương pháp "mỗi phụ huynh, một ngôn ngữ" (one parent, one language).
Biến tiếng Việt thành Niềm vui, không phải Gánh nặng: Thay vì ép buộc, cha mẹ cần khéo léo lồng ghép tiếng Việt vào các hoạt động hàng ngày mà trẻ yêu thích. Cùng con đọc truyện cổ tích song ngữ, xem những bộ phim hoạt hình Việt Nam, nghe những bài hát thiếu nhi vui nhộn, hay chơi các trò chơi dân gian sẽ giúp trẻ tiếp thu ngôn ngữ một cách tự nhiên và tích cực.
Thái độ Tích cực và Niềm tự hào: Trẻ em rất nhạy cảm với thái độ của cha mẹ. Nếu cha mẹ thể hiện sự trân trọng và tự hào về tiếng Việt, coi đó là một "siêu năng lực", một món quà quý giá, thì con cái cũng sẽ có xu hướng nhìn nhận tương tự. Ngược lại, nếu cha mẹ coi tiếng Việt là một gánh nặng hoặc một điều thứ yếu, trẻ sẽ nhanh chóng mất đi hứng thú.
Vai trò nền tảng của gia đình không chỉ là kinh nghiệm truyền miệng mà còn được củng cố bởi nhiều nghiên cứu khoa học gần đây. Một nghiên cứu năm 2024 của Hiệp hội Ngôn ngữ học Hoa Kỳ (Linguistic Society of America - LSA) cho thấy, những đứa trẻ có cha mẹ áp dụng nhất quán chính sách ngôn ngữ tại nhà (như 'tiếng Việt tại nhà') có khả năng đạt trình độ thông thạo cao hơn 70% so với những gia đình sử dụng không nhất quán.
Về việc lồng ghép ngôn ngữ vào hoạt động hàng ngày, nghiên cứu của trường là The Ohio State University (OSU) viện đại học nghiên cứu công lập lớn tại Columbus, Ohio, Hoa Kỳ, được thành lập năm 1870 và là một trong những trường đại học công lớn nhất ở Mỹ, công bố năm 2023 chỉ ra rằng, trẻ được cha mẹ đọc 5 cuốn sách mỗi ngày sẽ được nghe nhiều hơn khoảng 1,4 triệu từ so với trẻ không được đọc sách trước khi vào mẫu giáo; khi áp dụng vào bối cảnh song ngữ, hành động đơn giản này giúp xây dựng một vốn từ vựng tiếng Việt khổng lồ một cách tự nhiên.
Thái độ tự hào của cha mẹ cũng có cơ sở khoa học vững chắc: một phân tích tổng hợp năm 2025 từ Viện Não bộ và Sáng tạo (University of Southern California - USC) đã tái khẳng định rằng trẻ song ngữ thể hiện sự linh hoạt nhận thức (cognitive flexibility) và kỹ năng giải quyết vấn đề vượt trội, biến việc biết tiếng Việt thực sự trở thành một "siêu năng lực" cho não bộ.
Sự hỗ trợ từ chính sách đóng vai trò đòn bẩy, tạo ra môi trường thuận lợi và nguồn lực cần thiết để các nỗ lực của gia đình và cộng đồng có thể phát triển bền vững.
Từ phía Việt Nam:
Chuẩn hóa và Đa dạng hóa Giáo trình: Cần xây dựng một bộ chương trình khung chuẩn quốc tế, dựa trên Khung năng lực tiếng Việt 6 bậc, nhưng đồng thời phát triển các bộ giáo trình được "bản địa hóa" (localized) cho từng khu vực địa lý-văn hóa khác nhau (Bắc Mỹ, Châu Âu, Úc, v.v.). Các giáo trình này cần được thiết kế hấp dẫn, hiện đại và phù hợp với tâm lý, trải nghiệm của trẻ em kiều bào.
Đầu tư vào Đào tạo Giáo viên Chuyên nghiệp: Cần nâng cấp các khóa tập huấn hiện tại thành một chương trình đào tạo giáo viên Việt ngữ chuyên nghiệp, có thể cấp chứng chỉ được quốc tế công nhận. Chương trình này phải tập trung vào các phương pháp sư phạm hiện đại, kỹ năng giảng dạy trong môi trường đa văn hóa, và ứng dụng công nghệ trong lớp học.
Xây dựng Nền tảng Công nghệ Giáo dục Quốc gia: Đầu tư xây dựng một cổng thông tin hoặc ứng dụng EdTech "tất cả trong một", cung cấp kho học liệu số, các khóa học trực tuyến, công cụ soạn bài giảng cho giáo viên và một mạng xã hội để kết nối cộng đồng dạy và học tiếng Việt toàn cầu.
Thiết lập Quỹ Hỗ trợ Dạy và Học Tiếng Việt: Thành lập một quỹ chính thức (có thể kết hợp ngân sách nhà nước và vận động doanh nghiệp) để cấp tài trợ cho các dự án xây dựng trường lớp, phát triển học liệu, hoặc trao học bổng cho các học sinh và giáo viên xuất sắc ở nước ngoài.
Tăng cường vai trò của các Cơ quan Đại diện Ngoại giao: Giao nhiệm vụ cụ thể cho các Đại sứ quán và Lãnh sự quán trong việc kết nối các trung tâm Việt ngữ với nguồn lực trong nước, hỗ trợ các thủ tục pháp lý, và tổ chức các sự kiện văn hóa-ngôn ngữ quy mô lớn tại nước sở tại.
Xây dựng Chương trình Vinh danh và Ghi nhận: Thiết lập các giải thưởng cấp nhà nước để vinh danh định kỳ những giáo viên, nhà hoạt động cộng đồng và học sinh có đóng góp hoặc thành tích xuất sắc trong phong trào gìn giữ tiếng Việt, tạo động lực và hình mẫu để noi theo.
Vận động tại Nước sở tại:
Công nhận Tín chỉ và Năng lực: Một mục tiêu chiến lược là vận động các hệ thống giáo dục địa phương công nhận kết quả học tập tại các trường Việt ngữ cộng đồng. Việc học sinh có thể nhận được tín chỉ ngoại ngữ ở trường phổ thông cho việc học tiếng Việt cuối tuần sẽ là một động lực rất lớn.
Tích hợp vào Trường công: Mục tiêu dài hạn và lý tưởng nhất là vận động để đưa tiếng Việt trở thành một môn ngoại ngữ tự chọn trong hệ thống giáo dục công lập, theo mô hình đã thành công ở một số bang của Úc. Điều này không chỉ đảm bảo tính bền vững mà còn nâng cao vị thế của tiếng Việt trong xã hội đa văn hóa.
Tiếp cận các Nguồn tài trợ Đa văn hóa của Chính phủ: Hướng dẫn và hỗ trợ các tổ chức cộng đồng cách viết dự án để xin các khoản tài trợ (grants) từ chính phủ sở tại dành cho các hoạt động bảo tồn di sản, ngôn ngữ và phát triển đa văn hóa.
Kết nối với Doanh nghiệp và Nhấn mạnh Lợi ích Kinh tế: Vận động các doanh nghiệp có quan hệ thương mại với Việt Nam tài trợ cho các lớp học tiếng Việt, nhấn mạnh lợi ích của việc có một lực lượng lao động song ngữ trong tương lai, có khả năng làm cầu nối kinh tế giữa hai quốc gia.
Thúc đẩy sự Hiện diện trên Truyền thông Đại chúng: Vận động các đài truyền hình, phát thanh công cộng của nước sở tại (như SBS ở Úc, PBS ở Mỹ) xây dựng các chương trình dành cho thiếu nhi hoặc các khóa học ngôn ngữ bằng tiếng Việt, giúp ngôn ngữ trở nên quen thuộc hơn với công chúng.
Thành lập Liên minh với các Cộng đồng Ngôn ngữ Di sản khác: Phối hợp với các cộng đồng nói tiếng Tây Ban Nha, Ý, Ba Lan, Trung Quốc... để cùng nhau vận động chính sách chung về việc hỗ trợ các ngôn ngữ di sản, tạo ra một tiếng nói chung mạnh mẽ hơn trước các cơ quan lập pháp.
Công nghệ không chỉ là một giải pháp mà còn là một yếu tố có thể thay đổi cuộc chơi, giúp vượt qua các rào cản về địa lý, thời gian và nguồn lực.
Nền tảng Học tập Trực tuyến: Các nền tảng như VietnamesePod101 (học qua podcast), Pimsleur (lặp lại ngắt quãng), hay Glossika (luyện nghe và lặp lại câu) cung cấp các phương pháp học tập linh hoạt, cho phép người học tự điều chỉnh tốc độ và thời gian, đặc biệt hữu ích cho người lớn bận rộn hoặc những người sống ở nơi không có cộng đồng người Việt.
Trí tuệ Nhân tạo (AI) trong Giảng dạy: AI đang mở ra những khả năng đột phá. Các ứng dụng AI có thể giúp cá nhân hóa lộ trình học tập cho từng học sinh, cung cấp công cụ luyện phát âm với phản hồi tức thì, tự động tạo ra các bài tập và trò chơi tương tác, và thậm chí đóng vai trò như một trợ lý ảo trả lời các câu hỏi về ngôn ngữ 24/7.
Xây dựng Kho học liệu Mở (Open Educational Resources - OER): Một sáng kiến quan trọng là xây dựng một nền tảng số, nơi các giáo viên, chuyên gia và cộng đồng có thể cùng nhau đóng góp, chia sẻ và sử dụng miễn phí các tài liệu dạy và học tiếng Việt (bài giảng, video, trò chơi, tranh ảnh...). Nền tảng này, nếu được quản lý và kiểm duyệt tốt, sẽ giải quyết được bài toán thiếu hụt tài liệu chất lượng và đa dạng.
Tiềm năng của công nghệ không còn là dự đoán mà đã được định lượng hóa bằng những số liệu bùng nổ trên toàn cầu. Thị trường công nghệ giáo dục (Educational Technology - EdTech) toàn cầu được dự báo sẽ đạt giá trị 430 tỷ USD vào cuối năm 2025. Riêng thị trường AI trong giáo dục, lĩnh vực được đề cập ở trên, dự kiến sẽ tăng trưởng với tốc độ hàng năm gần 40%, đạt quy mô hơn 80 tỷ USD vào năm 2030.
Minh chứng rõ nét cho sự dịch chuyển này là thành công của các ứng dụng học ngôn ngữ: tính đến quý 2 năm 2025, công ty công nghệ giáo dục chuyên về nền tảng học ngôn ngữ trực tuyến miễn phí Duolingo đã báo cáo có hơn 90 triệu người dùng hoạt động hàng tháng, với hơn 1,5 triệu người trong số đó đang theo học khóa tiếng Việt.
Không gian "cộng đồng ảo" cũng cho thấy tiềm năng khổng lồ: ngành công nghiệp game toàn cầu đã vượt mốc doanh thu 250 tỷ USD trong năm 2024, và một khảo sát gần đây cho thấy thế hệ Z dành trung bình 8-10 giờ mỗi tuần cho việc chơi game. Những con số này khẳng định rằng, việc đầu tư vào các giải pháp công nghệ không phải là một lựa chọn xa xỉ, mà là một yêu cầu cấp thiết để tiếp cận và thu hút thế hệ trẻ trong một thế giới số.
Một điểm cần nhấn mạnh là công nghệ không chỉ là công cụ cung cấp nội dung học tập, mà còn là công cụ xây dựng cộng đồng và tạo ra môi trường ngôn ngữ ảo. Trong bối cảnh thiếu môi trường thực hành là một trong những thách thức lớn nhất, các nền tảng công nghệ có thể tạo ra không gian đó.
Các diễn đàn trực tuyến cho phụ huynh kiều bào để trao đổi kinh nghiệm , các nhóm chơi game online bằng tiếng Việt cho thanh thiếu niên, hay các dự án hợp tác làm video, podcast tiếng Việt giữa các bạn trẻ ở các quốc gia khác nhau... là những ví dụ điển hình. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các cộng đồng người Việt nhỏ và phân tán, nơi việc tổ chức các lớp học hay sự kiện quy mô lớn là không khả thi.
Việc gìn giữ tiếng Việt cần được đặt trong bối cảnh hợp tác giáo dục toàn cầu, nơi các số liệu thực tế cho thấy tiềm năng to lớn chưa được khai thác hết.
Việc hợp tác với các tổ chức uy tín không chỉ mang tính hình thức. Ví dụ, Hội đồng Giảng dạy Ngoại ngữ Hoa Kỳ (American Council on the Teaching of Foreign Languages - ACTFL) hiện có hơn 13.000 thành viên trên toàn cầu, là một mạng lưới chuyên môn khổng lồ mà các nhà giáo dục tiếng Việt có thể khai thác.
Tương tự, các sáng kiến như "Thập kỷ Quốc tế về Ngôn ngữ Bản địa" (International Decade of Indigenous Languages - IDIL) (2022-2032) là sáng kiến do Đại hội đồng Liên Hợp Quốc (United Nations General Assembly - GA) tuyên bố theo Nghị quyết A/RES/74/135, với mục tiêu bảo tồn, phục hồi và thúc đẩy các ngôn ngữ bản địa trên toàn thế giới đã huy động được hàng triệu đô la cho các dự án bảo tồn ngôn ngữ di sản trên toàn thế giới, mở ra các cơ hội xin tài trợ nếu có những dự án đủ tầm vóc và được xây dựng bài bản.
Bối cảnh hiện nay mở ra nhiều điều kiện thuận lợi cho việc tăng cường hợp tác giáo dục quốc tế. Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam cuối năm 2024, có khoảng 210.000 du học sinh Việt Nam đang học tập tại nước ngoài; đồng thời, trong năm học 2024-2025, Việt Nam đã tiếp nhận hơn 45.000 sinh viên quốc tế. Dòng chảy tri thức hai chiều này tạo nền tảng vững chắc để mở rộng và đa dạng hóa các chương trình trao đổi.
Một trong những mô hình tiêu biểu có thể nhân rộng là Chương trình Fulbright - chương trình trao đổi giáo dục quốc tế hàng đầu của Chính phủ Hoa Kỳ, do Thượng nghị sĩ J. William Fulbright khởi xướng và thành lập năm 1946, với sứ mệnh tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau giữa nhân dân Hoa Kỳ và các quốc gia thông qua hợp tác học thuật, giao lưu văn hóa và trao đổi chuyên môn.
Tại Việt Nam, Chương trình Fulbright được triển khai từ năm 1992, do Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Hà Nội (U.S. Embassy Hanoi) và Tổng Lãnh sự quán Hoa Kỳ tại Thành phố Hồ Chí Minh (U.S. Consulate General Ho Chi Minh City) phối hợp điều hành. Chương trình tập trung vào các lĩnh vực khoa học xã hội - nhân văn, khoa học - công nghệ, cùng nhiều hoạt động như Học bổng Nghiên cứu sinh, Trợ giảng Ngoại ngữ (Fulbright Foreign Language Teaching Assistantship Program - FLTA) và trao đổi học giả. Riêng trong năm 2025, chương trình đã đưa 25 giáo viên và trợ giảng người Mỹ sang Việt Nam, góp phần hình thành một mạng lưới "đại sứ" văn hóa - ngôn ngữ hiệu quả và bền vững.
Điều gì khiến một lớp học tiếng Việt ở Sydney có thể duy trì sĩ số ổn định suốt hơn 20 năm, trong khi một lớp khác ở châu Âu chỉ tồn tại vài mùa hè rồi biến mất?
Câu trả lời không chỉ nằm ở nỗ lực của giáo viên hay sự nhiệt tình của phụ huynh, mà còn ở cách những mô hình này được thiết kế, vận hành và thích ứng với bối cảnh địa phương. Mỗi cộng đồng, mỗi quốc gia lại có những điều kiện, thách thức và nguồn lực khác nhau - và chính sự khác biệt ấy tạo nên những câu chuyện thành công hoặc thất bại.
Trong phần này, chúng ta sẽ soi chiếu lý thuyết bằng thực tiễn, phân tích những mô hình giáo dục tiếng Việt đã chứng minh được hiệu quả ở nhiều khu vực trên thế giới. Qua đó, những yếu tố cốt lõi dẫn đến thành công sẽ được nhận diện, cùng với khả năng nhân rộng và điều chỉnh để phù hợp với các cộng đồng khác. Đây không chỉ là những con số hay báo cáo, mà là những kinh nghiệm sống động, có thể trở thành kim chỉ nam cho các sáng kiến trong tương lai.
Tại California, nơi có cộng đồng người Việt lớn nhất hải ngoại, hệ thống giáo dục tiếng Việt phát triển mạnh mẽ và đặc trưng bởi mô hình các trường Việt ngữ cuối tuần. Các trường này hoạt động một cách độc lập, quy mô lớn, và được vận hành chủ yếu bởi các tổ chức cộng đồng, hội đoàn, nhà thờ và chùa chiền. Đây là mô hình dựa trên sự tự chủ và nỗ lực tự thân của cộng đồng.
Sức mạnh lớn nhất của mô hình này là mức độ tự chủ cao và sự linh hoạt, cho phép các trường điều chỉnh chương trình giảng dạy để phù hợp với nhu cầu và đặc thù của cộng đồng địa phương. Các trường không chỉ là nơi học ngôn ngữ mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa-xã hội quan trọng, giúp củng cố sự gắn kết cộng đồng.
Sự tự chủ cũng đi kèm với những hạn chế. Chất lượng giảng dạy và học tập không đồng đều giữa các trường. Việc thiếu một cơ quan điều phối chung dẫn đến tình trạng thiếu sự chuẩn hóa về giáo trình, phương pháp đánh giá và trình độ giáo viên. Ngoài ra, sự thành bại của một trường phụ thuộc rất nhiều vào tâm huyết và năng lực của một vài cá nhân hoặc một nhóm nhỏ tình nguyện viên, tạo ra rủi ro về tính bền vững.
Úc là một ví dụ điển hình về việc tích hợp thành công ngôn ngữ di sản vào hệ thống giáo dục chính quy. Tại các bang như Victoria và South Australia, tiếng Việt được công nhận và đưa vào giảng dạy như một môn học chính thức trong chương trình phổ thông.
Đáng chú ý, chương trình được thiết kế với hai luồng riêng biệt: một dành cho học sinh có nền tảng tiếng Việt (background speakers) và một dành cho học sinh mới bắt đầu học (continuers), cho thấy sự thấu hiểu sâu sắc về nhu cầu đa dạng của người học. Ngoài ra, các tổ chức như AMES Australia còn cung cấp các lớp học song ngữ chuyên biệt để hỗ trợ người mới nhập cư hòa nhập.
Mô hình này mang lại tính chính quy, ổn định và bền vững vượt trội. Giáo viên được đào tạo theo chuẩn quốc gia, chương trình học có hệ thống, và học sinh được cấp tín chỉ chính thức. Điều này không chỉ nâng cao vị thế của tiếng Việt mà còn giảm bớt gánh nặng tài chính và tổ chức cho các bậc phụ huynh và các tổ chức cộng đồng.
Tuy nhiên, quá trình vận động để một ngôn ngữ được công nhận và đưa vào hệ thống công lập rất phức tạp và tốn thời gian. Khi đã trở thành một môn học chính quy, nội dung giảng dạy có nguy cơ bị "hàn lâm hóa", trở nên cứng nhắc và ít linh hoạt hơn so với mô hình cộng đồng.
Tại Pháp, cộng đồng người Việt có lịch sử lâu đời và một mạng lưới các hội đoàn văn hóa rất năng động. Các tổ chức như Foyer Vietnam (Ngôi nhà Việt Nam) và Union Générale des Vietnamiens de France (UGVF) đóng vai trò hạt nhân. Họ không chỉ đơn thuần tổ chức các lớp học ngôn ngữ mà còn là tâm điểm của hàng loạt các hoạt động văn hóa phong phú như lễ hội, triển lãm nghệ thuật, chương trình ẩm thực, qua đó kết nối chặt chẽ các thế hệ người Việt và cả những người bạn Pháp yêu mến Việt Nam.
Điểm mạnh nổi bật của mô hình này là khả năng gắn kết việc học ngôn ngữ với những trải nghiệm văn hóa sống động và ý nghĩa. Học sinh không chỉ học từ sách vở mà còn được "sống" trong văn hóa Việt, qua đó tạo ra động lực và sự hứng thú một cách tự nhiên. Nhưng... Quy mô của các lớp học có thể không lớn và hệ thống bằng mô hình ở Mỹ. Sự thành công của các hoạt động phụ thuộc nhiều vào năng lực tổ chức, khả năng gây quỹ và sự nhiệt tình của ban lãnh đạo từng hội đoàn.
Việc phân tích ba mô hình trên cho thấy những bài học quan trọng:
Không có một mô hình vạn năng: Mỗi mô hình đều có những ưu và nhược điểm riêng, và sự phù hợp của nó phụ thuộc vào bối cảnh cụ thể của từng cộng đồng, bao gồm mật độ dân cư, lịch sử hình thành, chính sách của nước sở tại và cấu trúc tổ chức của cộng đồng.
Các yếu tố thành công chung: Dù hoạt động theo mô hình nào, thành công đều dựa trên ba trụ cột chính: (1) Sự cam kết mạnh mẽ của cộng đồng, đặc biệt là vai trò của các nhà lãnh đạo cộng đồng và các bậc phụ huynh; (2) Khả năng huy động và quản lý nguồn lực một cách hiệu quả (tài chính, nhân sự, cơ sở vật chất); và (3) Sự kết nối chặt chẽ giữa việc học ngôn ngữ và các hoạt động văn hóa ý nghĩa, tạo ra một môi trường học tập sống động và hấp dẫn.
Hướng tới mô hình lai ghép (Hybrid Model): Tương lai của giáo dục tiếng Việt ở nước ngoài có thể nằm ở việc kết hợp một cách thông minh các yếu tố tốt nhất của các mô hình khác nhau. Đó là một mô hình vừa có được sự tự chủ, linh hoạt và gắn kết cộng đồng như ở Mỹ; vừa đạt được tính chính quy, bền vững và sự công nhận như ở Úc; đồng thời vẫn duy trì được sự sống động và hấp dẫn về văn hóa như ở Pháp.
Khi nhìn sâu hơn vào triết lý đằng sau các mô hình này, có thể nhận thấy một sự dịch chuyển về mục tiêu giáo dục. Mô hình cộng đồng ở Mỹ, vốn ra đời từ bối cảnh của những làn sóng người tị nạn sau năm 1975, ban đầu mang một mục tiêu mang tính "phản ứng" - đó là nỗ lực "chống lại sự đồng hóa" và "gìn giữ những gì đã mất".
Trong khi đó, mô hình ở Úc, được hình thành trong một bối cảnh chính trị - xã hội khác với chính sách đa văn hóa được nhà nước chủ động thúc đẩy, lại nhìn nhận song ngữ như một "tài sản quốc gia" (national asset) và một lợi thế giáo dục cho công dân của mình. Sự dịch chuyển từ tâm thế "bảo tồn" (preservation) sang "phát triển và tích hợp" (development and integration) là một bước tiến quan trọng.
Việc thấu hiểu sự khác biệt về triết lý nền tảng này giúp lý giải tại sao các mô hình lại có cấu trúc và cách tiếp cận khác nhau, đồng thời gợi mở cho cộng đồng người Việt một hướng đi chiến lược trong việc vận động chính sách: không chỉ đòi hỏi quyền lợi cho riêng mình, mà còn chứng minh rằng việc đầu tư vào giáo dục tiếng Việt cũng chính là đang làm giàu thêm cho xã hội sở tại.
Để biến những giải pháp đơn lẻ thành một chiến lược tổng thể và có tầm nhìn, cần xây dựng một lộ trình phát triển rõ ràng theo từng giai đoạn, với các mục tiêu cụ thể và khả thi. Lộ trình này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các bên liên quan, từ các cơ quan nhà nước Việt Nam đến các tổ chức cộng đồng và chuyên gia kiều bào.
Giai đoạn này tập trung vào việc giải quyết các vấn đề cấp bách nhất về nguồn lực giáo dục và xây dựng nền tảng công nghệ vững chắc.
Chuẩn hóa và Cung cấp Giáo trình: Bộ Giáo dục và Đào tạo cần phối hợp chặt chẽ với các chuyên gia ngôn ngữ và giáo viên kiều bào để hoàn thiện một bộ chương trình khung quốc gia. Từ đó, phát triển các bộ giáo trình có tính tùy biến cao, phù hợp với từng khu vực. Quan trọng nhất, toàn bộ tài liệu này cần được số hóa và cung cấp miễn phí trên một cổng thông tin duy nhất để mọi người có thể dễ dàng truy cập.
Đào tạo Giáo viên trên Quy mô lớn: Tận dụng công nghệ để tổ chức các khóa đào tạo giáo viên trực tuyến quy mô lớn, cấp chứng chỉ. Nội dung đào tạo cần tập trung vào các phương pháp sư phạm hiện đại, kỹ năng ứng dụng công nghệ, và tâm lý học của trẻ em song ngữ. Đồng thời, cần xây dựng một mạng lưới giáo viên Việt ngữ toàn cầu để họ có thể kết nối, học hỏi và hỗ trợ lẫn nhau.
Xây dựng Kho học liệu Mở (OER): Khởi động dự án xây dựng một cổng thông tin OER, kêu gọi sự đóng góp của cộng đồng (giáo viên, phụ huynh, chuyên gia) về các tài liệu giảng dạy như giáo án, video, bài hát, trò chơi... Các tài liệu này sẽ được một hội đồng chuyên môn kiểm duyệt trước khi đăng tải để đảm bảo chất lượng.
Sau khi đã có nền tảng vững chắc, giai đoạn tiếp theo sẽ tập trung vào việc mở rộng quy mô, tăng cường kết nối và bắt đầu các hoạt động vận động chính sách một cách bài bản.
Thành lập các "Trung tâm Nguồn lực Việt ngữ" (Vietnamese Language Resource Centers): Tại các khu vực có đông người Việt (ví dụ: California, Texas ở Mỹ; Victoria ở Úc; Paris ở Pháp), cần thúc đẩy việc thành lập các trung tâm nguồn lực. Các trung tâm này sẽ đóng vai trò như các tổ chức điều phối, cung cấp dịch vụ đào tạo giáo viên tại chỗ, thư viện tài liệu, tư vấn cho các trường Việt ngữ nhỏ hơn trong khu vực, và là đầu mối tổ chức các sự kiện văn hóa quy mô lớn.
Tăng cường Hợp tác Giáo dục Quốc tế: Chính phủ Việt Nam cần chủ động ký kết các biên bản ghi nhớ (MOU) với các Bộ hoặc Sở Giáo dục, các trường đại học ở các nước có đông kiều bào. Nội dung hợp tác có thể bao gồm việc công nhận tín chỉ, các chương trình trao đổi giáo viên và sinh viên, và các dự án nghiên cứu chung về giáo dục song ngữ.
Triển khai Vận động Chính sách có Hệ thống: Dựa trên các luận cứ khoa học về lợi ích của song ngữ (từ các báo cáo của UNESCO, OECD) và các bài học thành công từ thực tiễn, các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài và các hội đoàn kiều bào cần phối hợp triển khai các chiến dịch vận động chính sách một cách chuyên nghiệp và bền bỉ tại các quốc gia mục tiêu.
Mục tiêu cuối cùng là đưa tiếng Việt từ vị thế một "ngôn ngữ di sản" trong cộng đồng trở thành một ngôn ngữ được công nhận và có giá trị trong xã hội rộng lớn.
Tích hợp vào Hệ thống Giáo dục Công lập: Đặt mục tiêu chiến lược đưa tiếng Việt trở thành một lựa chọn ngoại ngữ phổ biến trong hệ thống trường công ở ít nhất 5 đến 7 quốc gia có đông cộng đồng người Việt sinh sống.
Phát triển Hệ thống Kiểm tra Năng lực Quốc tế: Xây dựng và phổ biến một kỳ thi đánh giá năng lực tiếng Việt chuẩn hóa, được quốc tế công nhận, tương tự như kỳ thi HSK của Trung Quốc, TOPIK của Hàn Quốc hay JLPT của Nhật Bản. Việc có một chứng chỉ giá trị sẽ tạo động lực lớn cho người học và giúp chuẩn hóa đầu ra của các chương trình giảng dạy.
Gắn kết Ngôn ngữ với Kinh tế và Văn hóa Hiện đại: Việc học tiếng Việt cần được gắn kết với những cơ hội thực tế. Cần quảng bá hình ảnh một Việt Nam hiện đại, năng động và là một đối tác kinh tế, công nghệ quan trọng. Khi đó, việc biết tiếng Việt không chỉ là để "tìm về cội nguồn" mà còn là một "cánh cửa mở ra tương lai", kết nối với các cơ hội việc làm, đầu tư, du lịch và giao lưu công nghệ với Việt Nam.
Để lộ trình chiến lược này không chỉ dừng lại ở các mục tiêu trên giấy, việc thiết lập một cơ chế điều phối và giám sát rõ ràng là yêu cầu bắt buộc. Các chiến lược quốc gia về giáo dục thường bao gồm nhiều mục tiêu lớn, và sự thành công của chúng phụ thuộc hoàn toàn vào khâu triển khai và giám sát cụ thể.
Do đó, cần thành lập một Ban Chỉ đạo Liên ngành cấp quốc gia, với sự tham gia của đại diện Bộ Ngoại giao (Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài), Bộ Giáo dục và Đào tạo, cùng các chuyên gia, trí thức kiều bào uy tín. Ban Chỉ đạo này sẽ có nhiệm vụ theo dõi tiến độ thực hiện các mục tiêu theo từng giai đoạn, đánh giá hiệu quả, và kịp thời điều chỉnh chiến lược để phù hợp với tình hình thực tế, đảm bảo rằng kế hoạch được biến thành hành động và mang lại kết quả cụ thể.
Hành trình gìn giữ và phát huy tiếng Việt trong cộng đồng hơn 5,3 triệu người Việt ở nước ngoài là một sứ mệnh mang tầm vóc lịch sử, đòi hỏi tầm nhìn chiến lược và nỗ lực bền bỉ. Báo cáo này đã phác họa một bức tranh toàn cảnh, chỉ ra rằng vấn đề không chỉ nằm ở những khó khăn đơn lẻ về tài chính hay nhân sự, mà là những thách thức mang tính hệ thống, đan xen trong một "vòng luẩn quẩn" phức tạp.
Để phá vỡ vòng lặp này, không thể chỉ dựa vào các giải pháp chắp vá, mà cần xây dựng một hệ sinh thái giải pháp đồng bộ, nơi gia đình, cộng đồng, chính sách và công nghệ cùng cộng hưởng để tạo ra một môi trường ngôn ngữ-văn hóa sống động và bền vững.
Thông điệp cốt lõi được rút ra là, việc gìn giữ tiếng Việt không phải là một cuộc chiến chống lại sự hội nhập, mà chính là làm giàu thêm cho quá trình hội nhập đó. Nó trang bị cho thế hệ trẻ một bản sắc kép vững vàng, một lợi thế cạnh tranh trong thế giới toàn cầu, và một sự kết nối sâu sắc với di sản của cha ông. Đầu tư cho tiếng Việt chính là đầu tư cho tương lai của cộng đồng, tạo ra những công dân toàn cầu vừa thành công trong xã hội sở tại, vừa tự hào về nguồn cội Việt Nam.
Đây là một sứ mệnh chung, một trách nhiệm không của riêng ai. Nó là trách nhiệm chiến lược của Nhà nước Việt Nam trong việc phát huy sức mạnh mềm văn hóa và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc, kết nối chặt chẽ với những "khúc ruột ngàn dặm". Đồng thời, nó là sứ mệnh thiêng liêng của mỗi gia đình, mỗi tổ chức cộng đồng người Việt trên khắp năm châu.
Để biến những phân tích và đề xuất trong báo cáo này thành hiện thực, cần có những hành động cụ thể và quyết liệt từ tất cả các bên:
Đối với mỗi gia đình người Việt Nam ở nước ngoài: Hãy biến tiếng Việt thành ngôn ngữ của yêu thương, của những bữa cơm đầm ấm, của những câu chuyện kể và những bài hát ru. Hãy kiên trì và sáng tạo để tiếng Việt trở thành niềm vui và niềm tự hào trong ngôi nhà của bạn.
Đối với các tổ chức cộng đồng và trường Việt ngữ: Hãy vượt qua sự hoạt động đơn lẻ, liên kết lại thành những mạng lưới mạnh mẽ để cùng nhau chia sẻ, học hỏi và phát triển. Hãy chung tay xây dựng những không gian văn hóa-ngôn ngữ sôi nổi, sáng tạo và luôn rộng mở chào đón thế hệ trẻ.
Đối với các nhà hoạch định chính sách tại Việt Nam: Hãy biến sự quan tâm thành những hành động chiến lược, những chương trình đầu tư dài hạn và hiệu quả. Hãy lắng nghe sâu sắc hơn nữa tiếng nói và nhu cầu từ cộng đồng để các chính sách hỗ trợ ngày càng đi vào thực chất và mang lại kết quả đột phá.
Cuộc hành trình này còn dài và nhiều chông gai, nhưng với sự chung sức, đồng lòng và một chiến lược đúng đắn, chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng vào một tương lai nơi tiếng Việt không chỉ được bảo tồn mà còn phát triển mạnh mẽ, trở thành niềm tự hào của các thế hệ người Việt trên toàn thế giới. Hãy chia sẻ bài viết này tại VNLibs.com để lan tỏa tinh thần gìn giữ tiếng Việt đến cộng đồng người Việt toàn cầu.